Water in extreme milieus.
Schoon drinkwater heb je iedere dag nodig. Om stoffen en warmte in je lichaam te vervoeren. Om als je het warm hebt, warmte kwijt te raken. En om stoffen op te lossen en nieuwe stoffen te maken in je lichaam. Als je gezond bent en voldoende water drinkt, gaan al deze processen in je lichaam vanzelf. Maar wat moet je doen als er te weinig water is, of als de omgeving te heet of te zout is? In deze verrijkingsstof leer je hoe planten, mensen en dieren zijn aangepast om in extreme omstandigheden voldoende water binnen krijgen.
Veel plezier met deze verrijkingsstof!
De oorsprong.
Tijdens het ontstaan van ons zonnestelsel was er nog geen vloeibaar water. Alleen grote wolken gas zoals op de foto hieronder. De wolken gas draaiden in elkaar en hieruit ontstonden de zon en de planeten zoals je die nu kent. Dat is in het kort hoe we nu denken dat ons zonnstelsel is ontstaan. Maar waar ontstond dan het eerste water? En waar het eerste leven? Kijk verder onder de volgende knop.
De pelikaan-nevel. (Foto: Flickr, Skiwalker79)
Het eerste water.
De aarde is ongeveer 4,6 miljard jaar oud. In de film hieronder zie je dat de aarde er niet altijd hetzelfde heeft uitgezien. Je ziet hoe de continenten verschuiven vanaf het geologisch tijdperk cambrium (542 miljoen jaar geleden) tot nu. Bekijk de film en beantwoord daarna de opdrachten. Bedien de film met de knoppen rechtsonder.
Zout water.
Op de wereld is ongeveer 1.321.920.000 km3 water. Hoeveel daarvan is nu eigenlijk drinkwater? Kun je zonder gevaar zeewater drinken? Klik met je muis op de vlakken van de cirkeldiagrammen hieronder voor antwoorden op deze en nog meer vragen.
Toch is er heel veel leven in de zoute zeeen en oceanen. Hoe doen die planten en dieren dat? Kijk snel verder.
Dieren en zout.
De Australische springmuis. Het domste wat een schipbreukeling op zee kan doen is: zeewater drinken. Je nieren zorgen ervoor dat er niet teveel zout in je lichaam blijft. Voor elke liter zeewater die je drinkt, moet je twee liter urine maken om het zout kwijt te raken. Met zeewater les je heel even je dorst, maar na een half uurtje wordt de dorst dus alleen maar erger.
Toch zijn er ook dieren die met gemak zeewater kunnen drinken: bijvoorbeeld de Australische springmuis. Hij raakt het teveel aan zout kwijt met zijn urine en poep. Zijn nieren zullen dus anders gebouwd zijn dan die van mensen.
Hieronder zie je enkele dieren die in of bij de zee wonen. Klik met je muis op de dieren voor meer informatie. Probeer daarna de opdracht onder de afbeelding te doen.
Water en zout.
Water, zout en suiker zijn belangrijke stoffen in het lichaam van dieren, mensen en planten. In het filmpje hieronder leer je waarom zoetwatervissen alleen goed kunnen leven in zoet water. En zeker niet in zout water. Gebruik de knoppen om het filmpje te bekijken.
Nu je weet wat osmose is kun je de opdrachten hieronder proberen.
Planten en zout.
Hiernaast zie je een foto van een fiets met een lekke achterband. De lucht in de banden geeft de fietsband stevigheid. Bij planten gebeurt hetzelfde: als een plant goed gevuld is met water blijft de plant goed rechtop staan. Heeft de plant watertekort, dan hangt de plant slap. En hoe kan een plant water opnemen?? Inderdaad: door osmose. Dus door meer opgeloste stoffen te hebben ten opzichte van zijn omgeving!
Als je denkt dat je het snapt, kun je de volgende opdrachten proberen.
Veel planten kunnen niet tegen veel zout in hun omgeving. Toch zijn er ook planten die goed tegen een zoute omgeving kunnen leven. Hoe ze dat oplossen: ze nemen zoveel zout op dat ze nog zouter zijn dan hun omgeving (kijk na of het echt klopt of een van de oplossingen is.....
Water in de woestijn.
Sommige plaatsen op aarde zijn erg warm en er valt weinig regen: de woestijnen. Per jaar valt er ongeveer 200 mL regen (in Nederland 750 mL) en vaak valt de regen in een korte periode. De planten en dieren die er leven zijn goed aangepast aan het droge klimaat.
Je ziet hier een luchtfoto van de wereld. Ga met je muis over de kaart en zoek de negen grote woestijnen van de wereld. Klik op de woestijnen voor foto's van de woestijnen.
En woont in die woestijnen helemaal niemand? Jawel, Mohammed bijvoorbeeld. Kijk maar op het filmpje hieronder.
 Mohammed woont in de woestijn.
Planten.
Hoe kan een plant overleven bij zeer hoge temperaturen en heel af en toe regen? Inderdaad: door zich aan te passen aan dit extreme milieu. Het lukt woestijnplanten om voldoende licht op te vangen, voldoende water op te zuigen en zo min mogelijk water te verliezen door verdamping uit de bladeren.
Ga met je muis over de orgelpijp-cactus hieronder en ontdek hoe deze zich beschermt tegen het watertekort in de woestijn van de Verenigde Staten. Klik met je muis als er een tekst verschijnt.
Test je woestijnplantenkennis en leer nog meer in de volgende opdracht.
Dieren.
De dromedaris hieronder is goed aangepast aan het woestijnklimaat. Ga met je muis over de blauwe bolletjes voor de aanpassingen van de dromedaris aan het woestijnklimaat.
Leven er alleen kamelen in de woestijn? Nee, hoor! Hieronder zie je enkele van de vele woestijndieren. Hoe hebben zij zich aangepast? Klik op de kleine foto's om ze te vergroten.
Mensen.
In de woestijn is het overdag erg heet en je zweet dan ook veel in de woestijn. Waarom zweet eens mens of dier eigenlijk? En is dat nu echt nodig? Probeer de volgende opdrachten te beantwoorden.
Hieronder zie je een aantal oude en nieuwe foto's van mensen in de woestijn. Bekijk de foto's goed. Vergelijk de kleding, huizen en woonomgeving met die van jou. Je kunt de foto's vergroten door je muis op de foto te plaatsen en dubbel te klikken.
Heb je de foto's goed bekeken? Probeer dan de voldende opdracht goed te beantwoorden.
Water in het heelal.
Dat er in de ruimte geen zuurtstof is om te ademen, weet iedereen. Dus als je met een ruimteschip de aarde verlaat moet je genoeg zuurstof meenemen. Maar kun je aan water komen als je op reis gaat naar de Maan of naar de planeet Mars? Of moet je zelf je eigen water meenemen? En hoe kom je aan water als je ruimteschip alleen maar rondjes draait om de aarde?
Welke twee hemellichamen zie je hier? En kun je er water vinden? Ga met je muis over de hemellichamen voor de antwoorden.
Foto: B. Anders, 24 december 1968 vanuit apollo 8.
Water in ons zonnestelsel.
Hierboven zie je foto's van de zon met de acht planeten van ons zonnestelsel. De schaal van de foto klopt niet. In werkelijkheid liggen de planeten veel verder uit elkaar. Weet jij hoe de planeten heten? En wat de temperatuur op de planeten is en hoe ver ze van de aarde staan? Dubbelklik op de planeten voor de antwoorden.
Nu je meer van de planeten van ons zonnestelsel weet, kun je de volgende opdrachten beantwoorden.
Water in je ruimteschip.
Ook in een een ruimteschip moet je drinken. Als er geen zwaartekracht is, zul je niet snel morsen. Kijk maar op het volgende filmpje dat gemaakt is in het ISS.
Een volwassen mens heeft iedere dag anderhalve liter water nodig. De eerste mannen die op de maan landen bleven negen dagen in de ruimte (zie hiernaast). Samen hadden ze dus genoeg aan een paar emmers water.
Astronauten die tegenwoordig het ISS bezoeken (zie tekst rechtsboven), blijven meestal een half jaar weg. Ze hebben dus enorm veel water nodig. Elke kilo die je meeneemt in je raket kost enorm veel brandstof en dat kost weer enorm veel geld.
Onderzoek in de volgende opdracht welk afvalwater je heel goed tot drinkwater kunt filtreren.
Water schoon maken kost natuurlijk veel energie. Waar haalt het ISS zijn energie vandaan? Kijk nog maar eens goed naar de foto van het ISS.
Test jezelf.
In deze Test jezelf staan vier zinnen over de les Water in extreme milieus. Helaas staan de woorden niet in de juiste volgorde. Knip en plak ze op de juiste plaats. Print de knipzinnen hieronder enkelzijdig uit.
 Knipzinnen
Docentenhandleiding.
Water in extremen.
Doelgroep
Klas 1 en 2 onderbouw voortgezet onderwijs, Havo -Vwo.
Leerstofgebied
Biologie en aardrijkskunde.
Deze les beslaat onderdelen van de volgende kerndoelen:
- Natuur en techniek: 29, 30, 31, 32, 33, 34 en 35.
- Mens en maatschappij: 38, 41, 42
Werkvorm
Leerlingen kunnen alleen of in tweetallen aan deze les werken.
Duur
60 minuten.
Doel van de opdracht
Een inleiding en verdieping van de rol van water in het leven van plant mens en dier. Hierbij wordt kennis gemaakt met aanpassing van deze organismen aan biotopen met veel zout, woestijn en heelal. De leerling wordt uitgedaagd na te denken over deze aanpassingen
Vereiste voorkennis
Geen. Sommige onderdelen, zullen als moeilijke ervaren worden en daardoor meer geschikt zijn voor de leerling die het normale schoolwerk als makkelijk ervaren.
Deze les kan ook gebruikt worden als voorbereiding of afsluiting van een bezoek aan de expositie Drinkwater voor iedereen in het Museon in Den Haag.
Voorbereiding
- Naast een goede internetverbinding is het nuttig van te voren te bekijken of de filmpjes werken. Neem indien nodig contact op met de ICT-verantwoordelijke van uw school.
- Voordat de leerling aan deze les begint is het aan te bevelen dat de docent zich voorbereidt en dus weet hoe de les werkt en met de leerling bespreekt wat hij van hun verwacht aan het eind van de les.
- Voor de eindtest (Test jezelf) hebben de leerlingen een enkelzijdig geprinte versie van de Knipzinnen nodig (zie Test jezelf) en een schaar en lijm.
| 
